به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی دهگلان شیدا، ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در شرایطی رقم خورد که ایران یکی از حساسترین دورههای سیاسی خود را تجربه میکرد، دولت محمد مصدق پس از ملیشدن صنعت نفت، درگیر بحرانی پیچیده با بریتانیا و سپس ایالات متحده بود و همزمان اختلافات داخلی نیز شدت گرفته بود، سرانجام مجموعهای از تحولات سیاسی و خیابانی به سقوط دولت مصدق انجامید.
روزی که تاریخ برگشت
امروز، درباره جزئیات و نحوه وقوع آن روز اسناد و روایتهای متعددی وجود دارد، اما یک واقعیت تاریخی محل تردید نیست، کودتای ۲۸ مرداد مسیر تحولات سیاسی ایران را تغییر داد و به بازگشت محمدرضا شاه پهلوی به قدرتی مستحکمتر انجامید.
نفت، قدرت، سیاست
برای فهم ۲۸ مرداد، نمیتوان مسئله نفت را نادیده گرفت، ملیشدن صنعت نفت برای بسیاری از ایرانیان نماد استقلال اقتصادی و سیاسی بود؛ اما برای قدرتهای خارجی نیز منافع راهبردی و اقتصادی مهمی داشت.
در چنین فضایی، اختلاف میان دولت مصدق و بریتانیا به یک بحران بینالمللی تبدیل شد و بعدها ایالات متحده نیز در طراحی و اجرای عملیات براندازی نقش پیدا کرد، اسناد منتشرشده در دهههای بعد، ابعاد بیشتری از نقش دولتهای خارجی در این ماجرا را روشن کردند.
بااینحال، تقلیل ۲۸ مرداد به یک روایت صرفاً خارجی نیز تصویر کاملی ارائه نمیدهد، اختلافات سیاسی داخلی، شکاف میان نیروهای سیاسی، شرایط اقتصادی و اجتماعی و نقش گروههای مختلف در خیابان، همگی در شکلگیری آن رخداد مؤثر بودند.
زخمی که باقی ماند
شاید مهمترین اثر ۲۸ مرداد، محدود به همان روز و ماه و سال نباشد، این رخداد در حافظه سیاسی چند نسل از ایرانیان باقی ماند و به یکی از نقاط مهم شکلگیری بیاعتمادی نسبت به قدرتهای خارجی تبدیل شد.
ازسویدیگر، تقویت اقتدار سلطنت پس از کودتا، فضای سیاسی کشور را در سالهای بعد دگرگون کرد، احزاب و نیروهای مخالف با محدودیتهای بیشتری مواجه شدند و ساختار سیاسی به سمت تمرکز قدرت پیش رفت، ۲۸ مرداد را باید نه یک روز بلکه یک فرایند دانست، فرایندی که پیامدهای آن در تحولات سیاسی و اجتماعی دهههای بعد نیز دیده شد.
حافظهای فراتر از اختلاف
۷۳ سال پس از آن واقعه، هنوز درباره ۲۸ مرداد اختلافنظر وجود دارد، برخی آن را کودتایی با طراحی و دخالت خارجی میدانند و برخی بر نقش بحرانهای داخلی و عملکرد نیروهای سیاسی آن زمان تأکید بیشتری دارند، اما شاید ارزش تاریخی این روز دقیقاً در همین باشد که ما را وادار میکند گذشته را سادهسازی نکنیم.
تاریخ زمانی به کار امروز میآید که از آن برای فهم پیچیدگی قدرت، اهمیت نهادهای سیاسی، پیامدهای مداخله خارجی و ضرورت گفتوگوی ملی استفاده کنیم، نه اینکه صرفاً آن را به ابزاری برای بازتولید اختلافات امروز تبدیل کنیم.
گذشته، هنوز زنده است
۲۸ مرداد هنوز زنده است، چون پرسشهای آن هنوز برای جامعه ایران اهمیت دارند: استقلال چگونه حفظ میشود؟ رابطه با قدرتهای خارجی چگونه باید تعریف شود؟ اختلاف سیاسی چگونه میتواند بدون حذف و خشونت مدیریت شود؟ و جامعه چگونه میتواند از تجربههای تلخ گذشته برای ساختن آیندهای متفاوت استفاده کند؟
سالگرد این رخداد، فرصتی برای داوری دوباره تاریخ نیست، فرصتی برای دقیقتر دیدن آن است. هرچه شناخت ما از گذشته مستندتر، منصفانهتر و دور از شعار باشد، امکان آموختن از آن نیز بیشتر خواهد شد.
۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تنها خاطره یک تغییر قدرت نیست، بخشی از حافظه تاریخی ایران است، یادآوری آن، اگر با شناخت و انصاف همراه باشد، میتواند بیش از آنکه میدان تکرار اختلافات باشد، فرصتی برای فهم بهتر گذشته و ساختن آیندهای باشد که در آن سرنوشت کشور بیش از هر چیز به اراده و انتخاب مردم گرهخورده است.
یادداشتی از مفاخری کارشناس سیاسی
